A-HA , Aannemer Amsterdam. Bouw en ontwerp.       

O ver bouwen.

Startpagina AHA    (FLASH)
www.ahabouw.nl

Meer …... over ons   (HTML)

Technieken  (HTML)
bouwtips, trucs en technieken

Bouw links   
Links met bouwinfo, gerubriceerd

Ierland 7e eeuw.

Teksten over bouwen.
Deze pagina staat open voor reacties  die we plaatsen onder redactie.
Waar je op zoek bent naar meer praktische informatie over materialen en technieken ga dan naar de pagina:  Technieken

De links binnen deze pagina:



O ver bouwen,

Iglo 1895 plattegrond

goed bouwen, met aandacht, mooi, betaalbaar, bijzonder, liefdevol bouwen.                     
Een pleidooi voor bouwen èn ontwerpen, als onverbrekelijk en verbonden.

In een grote wereld, waarin bouwwereld en consument zich gesteld zien tegenover hetzelfde dilemma: schaalvergroting tegenover het verlangen  naar eigenheid, duurzaamheid, oorspronkelijkheid. 

Het abstracte discours over Het Ontwerpen of hoe je stenen stapelt is hier niet aan de orde. Ik maak het klein (wat eigenlijk groot is) om het hogere Ontwerpen en het hersenloos stenen stapelen weer bij elkaar te krijgen. Ofwel het bouwen op maat. Lekker bouwen, mooi bouwen, samen bouwen, betaalbaar bouwen.  En de vraag of dat nog kan, of er ruimte voor is.

Deze pagina gaat over bouwen.
Het is geen liefdes betuiging aan Het Ambacht of De Architectuur
Wel een pleidooi voor bouwen èn ontwerpen, als onverbrekelijk en verbonden.
Dat lijkt zo vanzelfsprekend, zoiets als beweren dat je handen hebt èn een hoofd en dat die nu eenmaal aan één lijf zitten, maar de afstand tussen bouwen en ontwerpen is vaak erg groot. En de discussie lijkt dan te gaan tussen mensen die pleiten voor een meer ambachtelijke manier van werken of mensen die de oplossing meer zien in goed ontwerpen. Ik denk dat ze alletwee the point missen.
  


H et begin, geschiedenis.

Iglo 1895 doorsnedeWe zochten beschutting in een grot of groeven een hol of bouwden een schuilplaats met huiden en stokken,of met steen. Je bouwde met wat je kon vinden op de plek waar je verbleef.

Vanaf het moment dat we ons meer gingen vestigen werden de bouwsels permanenter. Bijvoorbeeld  om voorraden op te slaan, in gemeenschap te verblijven of om je beter te kunnen verdedigen en  te overleven in een zich ontwikkelende samenleving en handel te drijven.

Iglo dorp tekening rond 1890 Eskimo's bouwden iglo's, boven in de bergen stapelden ze stenen, op het land deden de boeren het met  takken en leem en in het oerwoud maakten ze een boomhut. Er werd gebouwd met de ter plaatse aanwezige (natuurlijke) materialen. Materiaalgebruik, bouwtechniek en bouwstijl waren dan ook overal op de wereld heel verschillend. De bewerkingen van het materiaal waren eenvoudig en  de eigenschappen van de materialen (de kleur, de vorm, de textuur, de structuur, de draagkracht, de weerbestendigheid) bepaalden in belangrijke mate hoe er gebouwd werd en hoe het eruit ging zien. De kennis was plaats en traditie gebonden en werd overgedragen van vader op zoon. Er werd vaak gebouwd met hulp van de gemeenschap. De handige buur ontwikkelde zich pas veel later tot de plaatselijke timmerman en aannemer. Elke aannemer ontwikkelde in dat isolement zo zijn eigen vorm en techniek en bouwstijl en was daarmee de voorloper van de bouwmeester en onze huidige architect. Grootschaliger overdracht van kennis kwam laat en langzaam op gang.Litle Morton Hall Chesire1559 Een mooi en belangrijk voorbeeld en een illustratie hoe het bouwen zich bij ons ontwikkelde was het gemeengoed worden van de schoorsteen in de late middeleeuwen. Voor die tijd  volstond een gat in het dak om de rook af te voeren. Verdiepingen werden niet gebouwd omdat je dan in de rook zat. Er werd tot die tijd dan ook nog weinig onderscheid gemaakt tussen de woon, werk en andere  functies van een gebouw. Dat ontwikkelde zich pas na het in zwang raken van de schoorsteen en de mogelijkheid tot het bouwen van verdiepingen en apart te verwarmen ruimtes. Door schaalvergroting en meer kennisoverdracht begon het bouwen langzaam te professionaliseren. De transitie van de professionele bouwmeester naar de huidige architect is van de afgelopen 1½ eeuw. Aanvankelijk waren het vooral de bouwmeesters die tekenden voor het ontwerp. Zij  bouwden èn tekenden (voornamelijk kerken, paleizen en kastelen). Veel van de techniek en het ontwerp ontwikkelde zich gaande de bouw. Mensen leerden in de bouw. Het bouwen was behalve een samenspraak tussen opdrachtgever en bouwmeester ook en vooral het resultaat van een nauwe samenwerking  tussen die bouwmeester en de smid/staalbewerker, steen/beeldhouwers, schilder/decorateurs.  Een belangrijk deel van de vormgeving lag in handen van ambachtslieden en ontstond onder hun handen in de bouw. De bouw was de natuurlijke  werkomgeving voor veel mensen die we nu kunstenaars noemen.


B ouwen nu 

Schaalvergroting (professionalisering,specialisering,regulering,uniformering,efficiëncy,prefab) contra differentiëring (mondigheid consument, maatwerk, esthetisering, eigenheid, duurzaamheid).

BOUWWERELD

Als je de bouwwereld van nu moet beschrijven is het vooral de schaalvergroting en de daarmee samenhangende professionalisering, specialisering, regulering, reglementering, uniformering en gelaagdheid die opvalt. Ieder zo in haar eigen domein, met een eigen deelbelang, eigen competenties, eigen perceptie. En hoe groter de schaal waarop er gewerkt wordt hoe groter vaak de hierarchie, het aantal lagen en de afstand tussen de lagen lijkt te worden. 

..... Dat op een gegeven moment de staalconstructie niet op de fundering past en dat er al is afgetimmerd waar nog leidingen gelegd moeten worden en dat de architect, via de aannemer, die het vraagt aan de onderaannemer, geen idee heeft wat al die uitvoerders nu precies aan het uitspoken zijn of wat de constructeur nu precies heeft bedoeld en dat ..... (enzovoort)

..... waarna de noodzaak wordt onderkent, teneinde de faalkosten verder onder controle te brengen .... de bouwprocessen verder geuniformeerd, gereguleerd en gespecialiseerd  moeten worden ....  (Deze taalbloem afkomstig uit onderzoeksrapport voor bouwwereld)

contra differentiëring

Over prefab: Het is een middel om efficiënter te bouwen. Het nadeel is dat differentiëring en esthetische kwaliteit afnemen....prefab betonbouw, plastic raamkozijnen,  uniforme prefab tuinhuisjes, stacaravans, cataloguswoningen, ....

Gelaagdheid, afstand dus, ook tussen bijvoorbeeld het hand en hoofdwerk:

de uitvoerders:

.. Waar je een stopcontact en een draagmuurtje wilt verplaatsen  heb je een constructiebedrijf nodig (staalconstructie ter vervanging draagmuur)  staalwerker (om de staalconstructie te maken), een sloper (om muurtje te slopen, sleuven te zagen, stuc weg te bikken, plinten te verwijderen), een metselaar (om een nieuw muurtje neer te zetten) een electriciën (om de leidingen te leggen) een stucadoor (om te stucen) een timmerman (om de nieuwe plinten te leveren) , een klusser (om de plinten aan te brengen), een schilder (om de boel af te schilderen), een schoonmaakbedrijf(om de boel schoon te maken)

en de bedenkers, de regelaars:

een bouwkundig tekenbureau (voor constructieberekening en de bouwvergunning ) een architect  (om plaats van muurtje en stopcontact te bepalen),een ontwerper of interieurarchitect (om de vorm van het stopcontact te bepalen en de kleur van de muur), een aannemer(om de boel te coordineren), onderaannemers, werkvoorbereiders, calculators, bouwinspectie, begeleiders in het werk, ...... een hypotheekadviseur , een accountant , een verzekeraar... .

En de bouwwereld staat niet op zichzelf. Die bouwwereld is onderdeel van een goed georganiseerde en ingewikkelde samenleving:

Een markt (met consumenten, opdrachtgevers, doelgroepen). Een overheid (met een veelheid van overheden van lokaal tot Europees ,met ieder hun eigen regelgeving ambtelijke molens, procedures, beleidskaders, bestemmingsplannen, inspecteurs, loketten). De toeleveringsindustrie (staal, hout, beton, deurklinken, spijkers, stopcontacten). De dienstverleners (makelaars, banken, hypotheekbemiddelaars, verzekeringsmaatschappijen, woonbladen, architectuurinstituten, het bouwonderwijs, accountants ,onderhoudsbedrijven ,afvalverwerkers , glazenwassers, tuinmannen).  En  al die andere mensen, organisaties en belangengroepen  (planologen, stedenbouwkundigen, Monumentenzorg,  politici, de duurzaambouwen jongens en meisjes, koffiejuffrouwen, vakbonden, de arbo, de UWV, de KBOB, De NVGD, NUON, de ZZP'er, de WW). 

And it's all Economics!  

Ook in de bouwwereld moet iedereen zich dankzij de economische crises bezinnen. Veel grootschalige projecten zijn voorlopig afgeblazen. Een bouwwereld die bestaat bij de gratie van

DE CONSUMENT  wij  de doelgroepen, de opdrachtgevers, de markt voor die bouwwereld

Aldo_van_Eyck_fotomontage_flat_volkstuinenBouwwereld en consument  lijken gesteld voor hetzelfde dilemma

Ons gemak, onze zekerheid (ons consumentendom, de massa consumptie) contra individualiteit en eigenheid.

De vlucht van de techniek.  Dat al die techniek zo fantastisch veel mogelijk maakt. 
En dat dat alles met een muisklik binnen ons bereik is en tekoop wat dan nog eens versterkt wordt doordat  dat bouwen op maat voor de meeste mensen onbetaalbaar is

Grootschaligheid dus. We overgeleverd zijn aan , we deel zijn van.. . een  markt, media ... regulering, planning ,uniformering ...

Dat we alles zo hebben georganiseerd, zo verdomd goed hebben georganiseerd en gereguleerd en geprofessionaliseerd  en vercommercialiseerd dat elke ruimte voor oorspronkelijkheid en individualiteit wordt gesmoord. VTwonen, Ikea en Gamma bepalen de (mainstream) smaak en daarmee het aanbod en de markt.

Onze individualiteit (mondigheid, verlangen naar eigenheid, oorspronkelijkheid, onthaasting, duurzaamheid, liefdevol, te gek helemaal te kek weet je wel  ...) wordt wel onderkend door de bouwwereld maar hoe dat om te zetten in werkelijkheid is onduidelijk, lukt gewoon (nog?) niet.

.. binnen de produktie lijkt een noodzakelijke beweging die de bouwwereld zal moeten maken …. zowel om tegemoet te komen aan de steeds grotere mondigheid van de consument … alsook om de beheers en faalkosten binnen de grootschalige bouwproductie verder onder controle te krijgen....     
 ...betaalbaarheid en bereikbaarheid lijkt te botsen met maatwerk ...  Vinexwijken vol boerderettes ... 

de kleinschaligheid grootschalig organiseren .. flexibilisering van de arbeid .. zzp'ers


D oes there be life ... ?

Ik beperk mij tot de verbouwmarkt en de markt voor de niet seriematige bouw. Het abstracte discours over Het Ontwerpen of hoe je stenen stapelt is hier niet aan de orde. Ik maak het klein (wat eigenlijk groot is) om het hogere Ontwerpen en het hersenloos stenen stapelen weer bij elkaar te krijgen. Ofwel het bouwen op maat. Lekker bouwen, mooi bouwen, samen bouwen, betaalbaar bouwen.  En de vraag of dat nog kan, of er ruimte voor is. De vraag, de belangstelling, de behoefte, de aandacht is er. Maar is er ook een markt? Zijn er ook genoeg mensen die de stap willen en kunnen zetten? En is die  over-georganiseerde bouwwereld in staat gedifferentieerd en betaalbaar te bouwen. Of moeten we ons er maar bij neerleggen dat verre weg de meeste mensen toch (noodgedwongen?) kiezen voor goedkoop, gemak, prefab, zekerheid   ... gipsplaatje hier, Gammakeukentje daar, plasticramen zo... en een aannemer die het er (voor nog steeds veel geld) wel even inzet....  en dat bijzonder bouwen lijkt voorbehouden aan eigenzinnige mensen met veel geld of aan de diehards die het zelf doen?

Of daar nog iets tussenin zit?

... tussen goedkope convectie  (vooroordeel: lelijk, uniform, gammel, smakeloos, saai...  ...de veelheid aan bouw en verbouwprogramma's vol tenen krommende zaken als relatieproblemen gedurende de bouw en makelaars die mogen zeggen of iets goed of fout is op basis van verkoopbaarheid, Vtwonen, Jan de Bouvrie,) en bouwen op maat (vooroordeel: peperduur, highbrow, status, onder architectuur, handwerk, eng, chique, moeilijk, experimenteel, raar, onbetrouwbaar, ...de glossy Archtecture blaadjes vol duur en status ... de uitgeputte loner voor zijn na harde strijd gerealiseerde droomhuis ..)   ???

Wat ik beschrijf  is natuurlijk de onzin van de markt en de media.
Gewoon goed en mooi en eigenzinnig en betaalbaar bouwen zie ik om me heen. En soms, soms kan je die zelfs op tv bewonderen. Bijvoorbeeld een BBC programma (ben de titel kwijt, uitgezonden door o.a. SBS6)  waarin zelfbouwers gevolgd worden gedurende the making of hun droomhuis. Je kan daar het hele scala van manieren om zelf te bouwen langs zien komen. En hoe leuk of vreselijk dat kan zijn.
Het laat zien op hoeveel manieren je dat kan doen, volgt aandachtig een heel bouwproces en laat niets na om hard te roepen dat goed bouwen bestaat! En bouwen is leuk! Bouwen is niet moeilijk! Iedereen kan bouwen! Alles kan! De mogelijkheden, de oneindige hoeveelheid materialen en technieken en informatie die ons ter beschikking staan zijn nog nooit zo groot zijn geweest! En oh hoe fantastisch is het om in een goed huis te wonen! En: Het geluk als het ...lukt!

Je ziet voorbeelden waarbij het fout (bouwvergunningen die nooit afkwamen, voortdurend noodweer die de bouw zodanig vertragen dat de bouwers het moeten opgeven,  tergende slepende onenigheid met ....architecten, uitvoerders, leveranciers, bouwinspecteurs, buren, ...) of goed (grote betrokkenheid en inzet,open en toch goed onder controle, bewustzijn dat een ontwerp maar het begin is en dat het dan pas begint, weten dat er tegenslagen komen ofwel de ruimte om tijdens de bouw gebruik te maken van voortschrijdend inzicht, de wil er iets bijzonders van te maken, mooi, in harmonie met omgeving, binnen het budget,  ... ) ging.

De diehards die het echt helemaal zelf doen zijn zeldzaam. De opdrachtgevers met flink wat geld die een architect inhuren en alles laten doen ook. De meeste mensen combineren zelf doen (ontwerpen en bouwen) met professionele hulp.
Het belangrijkste ingrediënt voor succes is vooral verlichte realiteitszin. Dus openheid, het plezier, de aandacht en een tikje bevlogenheid in combinatie met tijd nemen om te plannen en te ontwikkelen en te onderzoeken alvorens te doen, zodat er een duidelijk beeld ontstaat wat er nodig is om die dromen te realiseren. En dat zijn dan ook de eisen die je moet stellen aan de professionals die je betrekt bij je project. Ook
de schaal en de ingewikkeldheid van het werk zullen voor een belangrijk deel bepalen welke mensen je nodig hebt. Dure specialisten heb je meestal alleen op een bepaald moment nodig. Het belangrijkste is een allround deskundigheid, flexibiliteit en onvoorwaardelijke betrokkenheid bij ontwerp èn bouw 

... we maanden hebben gewacht ...na het werk van de architect nog steeds niet weten wat we willen ... maar we al wel door het grootste gedeelte van ons budget heen zijn...
.. het bouwkundig adviesbureau was alleen bezig met of het technisch goed was, het zag er niet uit ..
... de timmerman die ons zou helpen wilde alles van hout maken ..
... de aannemer had geen tijd om het lang over het ontwerp te hebben. We moesten er maar op vertrouwen. Hij zou het wel doen.

Professionele distantie is belangrijk, maar betrokkenheid is net zo belangrijk.
Ook de afstand tussen dat wat we ontwerp noemen  en dat wat we  uitvoering noemen  moet zo klein mogelijk zijn.
Waar je toch bijvoorbeeld een architect inhuurt moet die weten dat het ontwerp nog maar het begin is. Een architect moet vanzelfsprekend en volledig betrokken zijn bij de uitvoering en moet als hij zelf niet zijn handen uit zijn mouwen steekt een belangrijk deel van het ontwerpproces overdragen aan de uitvoerders. Die "uitvoerders" moeten de ruimte en verantwoording krijgen  om niet alleen uit te voeren maar ook vorm te geven in het werk. Niet iedere uitvoerder kan dat.

Ruimte inbouwen om te denken, te ontwikkelen, te ontwerpen, voortschrijdend inzicht te vertalen naar het werk en het ontwerp.

Duur. Ja bouwen kost veel geld. Waarom dan nog zonodig moeilijk doen, en alles te willen ontwerpen om maar "bijzonder"  te willen bouwen is vaak de vraag. Maar Ontwerpen en Bijzonder zijn niet synoniem. Ontwerpen is een noodzakelijk (en heel gewoon) onderdeel van het bouwen. Niets elitairs of engs of duurs, peperduurs of raars of minder betrouwbaars aan.

De mogelijkheden zijn (vooral tegenwoordig)  oneindig. Je kan een bepaald werk altijd op veel verschillende manieren doen. Ontwerpen is dan niet anders dan de opdrachtgever inzicht geven in de mogelijkheden en de erbij horende kwaliteit en prijs. En het kan  veel geld schelen. Niet alles slopen bijvoorbeeld en alles nieuw erin. Maar eerst eens goed kijken en nadenken wat kan blijven zitten of wat je kan hergebruiken of hergebruiken2. Er blijkt altijd een grote behoefte aan gebouwen met sfeer en karakter. Die krijg je vaak cadeau bij een bestaand gebouw. Ontwerpen is dan laten zien.  Laten zien dat je iets met een paar  ingrepen waar iemand op is uitgekeken als nieuw kan maken zonder de  sfeer en het karakter en de geschiedenis van een gebouw te verontachtzamen.
Ontwerpen is dus  mogelijkheden aanreiken.
En natuurlijk zorgen dat het goed gebeurt.

...of we het willen of niet: bouwen is ook vormgeving, onderhevig aan mode, gadget, misschien soms zelfs kunst. Maar dan wel  van iedereen en elke dag. Want iedereen heeft er  elke dag en overal en indringend mee te maken. De grootte van de slaapkamer, het licht, hoe dat naar binnen komt, wat we zien als we door het raam naar buiten kijken, hoe we naar buiten kunnen, het karakter van onze buurt...

B ouwen èn ontwerpen.


De balans tussen distantie en betrokkenheid.
Het niet verantwoordelijk zijn voor het geheel.
Dat is vaak het probleem.
Ieder in zijn eigen deelverantwoordelijkheid.
De één bedenkt het. De ander voert het uit.  En weer een ander gaat er wonen.
Ieder zo zijn vak! En zo nog wat gemeenplaatsen.
Niks mis mee zou je denken. Maar de effecten zijn vaak desastreus.

Als je ontwerpt 
moet je weten dat het na het ontwerp nog moet beginnen. Het nog vertaald moet worden naar de werkelijkheid. Niet alleen weten, maar kennen
. Door en door kennen, om er mee te kunnen spelen en wat je bedacht over te dragen aan de bouwers. Een ontwerper,  een goede ontwerper, is een bouwer, is door en door verbonden met het bouwproces zelf.

Een goede bouwer voert niet klakkeloos uit. Hij is verantwoordelijk voor wat hij bouwt en vertaalt een ontwerp naar de werkelijkheid. Hij is deel van het ontwerpproces.
Bij de uitvoering maak je altijd keuzes. Dat is ontwerpen. Een bouwer, een goede bouwer, is een ontwerper, is door en door verbonden met het ontwerp.

Ook als je bouwt  op de meest gestandariseerde manier is dat een ontwerpkeus. Je kiest er dan voor op die manier te bouwen. Je moet je er van bewust zijn dat je het ook op duizend andere manieren zou kunnen bouwen en
je moet je ervan bewust zijn dat  die "standaard" ook is ontworpen. Om goed op die manier te kunnen bouwen moet je ook dat  "standaard" ontwerp tot in al zijn details goed kennen en er door en door mee verbonden zijn om het niet alleen "goed te kunnen maken" maar ook in het totaal van het gebouw en het bouwproces te integreren. 

Standaard ontwerpen en technieken waren ooit bijzonder. Door navolging kan het bijzondere gemeengoed worden en verder worden ontwikkeld en verfijnd. Wat ook vaak gebeurt  is dat ontwerp en techniek los raken van hun wortels. De navolgers (ontwerpers en uitvoerders) maken zich het ontwerp en de techniek niet voldoende eigen. Gevolg is dat er veel gebouwen zijn die wel ergens op lijken maar het niet zijn.  Een soort surrogaatgebouwen dus. 

Ontwerpen is  nadenken voor je iets gaat bouwen over wat je gaat bouwen en hoe je dat gaat doen en hoe het eruit gaat zien. Je bereid je voor op wat je gaat bouwen. Het bouwen zelf is pas veel stappen verder. Zoiets als het opbouwen van concentratie voor de bouw zelf. Dat maakt het dan vanzelfsprekend dat het ontwerpen doorgaat tijdens het bouwen. Een ontwerper moet door en door verbonden zijn met wat hij bouwt. Als er iemand is die het bouwen zelf en het gebouw door en door moeten  kennen is het wel de bedenker.  Tegelijkertijd moet je je als ontwerper ervan bewust zijn dat je ruimte moet maken  en de tijd moet nemen ook op een andere manier te kijken. Dat is  geen abstracte, hogere, zuiver conceptuele arbeid.  Dat is een heel gewoon en noodzakelijk deel van het hele bouwproces waarin ontwerp en bouw onverbrekelijk met elkaar verbonden zijn: een ontwerper (architect) moet ook kunnen dromen, verhalen vertellen,  ideeën ontwikkelen, vanuit een concept kunnen denken, de dingen in hun grotere samenhang kunnen overzien, ingewikkelde problemen analyseren. Maar de ontwerper moet weten dat dat vragen en ideeen zijn die vertaald moeten worden naar de bouw zelf. Dat dat doorgaande ontwerpen steeds weer nog maar een voor voorfase is voor het bouwen zelf. Een voor voorfase. Een eerste begin. Het bouwen zelf is nog veel stappen verder in het ontwerpproces.  Uiteindelijk moet Het ding zelf gaan spreken. Ontwerper en bouwers gaan naar huis. Dat is nou juist het leuke van ontwerpen voor de bouw.  Hoewel je "In gelul niet ken wonen", zei Jan Schaeffer.

pieta_rondanini_1564De schaal of de ingewikkeldheid van een opgaaf kan nooit een excuus zijn voor een slecht ontwerp.  

Om een bouwproces beter te kunen begrijpen zou je het kunnen vergelijken met hoe een traditionele beeldhouwer dat doet. Het ontwerp is nog maar een begin, niet meer dan een aanleiding. De steen die Michelangelo vond voor zijn  Pietà Rondanini was in hoge mate bepalend voor de uiteindelijke vorm. Dat wat zich voordoet tijdens het maakproces laat hij toe. Hij voert niet blindelings uit wat is bedacht maar blijft kijken en denken, ook met zijn handen en ziet wat niet is bedacht. Dit was zijn laatste beeld. Hij werkte eraan van 1552  tot zijn dood in 1564.

Iets moois of ingewikkelds bedenk je niet alleen. Het moet groeien. Je moet je  bewust zijn dat je ontwerpt terwijl je bouwt omdat je nu eenmaal pas in de bouw ziet wat is bedacht. Een tekening maken is niet alleen met je hand boven het papier zweven en concentratie opbouwen, het is op een gegeven moment ook een paar lijnen zetten op papier.

Als je tekent of schildert of beeldhouwt wissel je 
nabijheid en iets doen steeds af met afstand nemen. Van een afstand zie je beter of de verhoudingen nog goed zijn, of de maat je bevalt of wat een structuur met het licht doet. Je kan op veel manieren naar dingen kijken. In de bouw ben je geneigd te kijken als een bouwkundige, relaterend aan de constructie, de gebruikte techniek analyserend en "how the job has to be done". Of als een architect op een meer conceptueel niveau die bepaalde techniek plaatsend en nadenkend over mogelijke andere oplossingen. 

Of gewoon goed kijkend in het hier en nu de ervaring van een ruimte, het licht, de maat, hoe je loopt en ontdekt wat je niet bedacht. 

Deze pagina gaat over bouwen.
Het is geen liefdes betuiging aan Het Ambacht of De Architectuur
Wel een pleidooi voor bouwen èn ontwerpen, als onverbrekelijk en verbonden.
Dat lijkt zo vanzelfsprekend, zoiets als beweren dat je handen hebt èn een hoofd en dat die nu eenmaal aan één lijf zitten, maar de afstand tussen bouwen en ontwerpen is vaak erg groot. En de discussie lijkt dan te gaan tussen mensen die pleiten voor een meer ambachtelijke manier van werken of mensen die de oplossing meer zien in goed ontwerpen. Ik denk dat ze alletwee the point missen.
  

Nog één keer Ontwerpen = bouwen:
Ontwerpen is door en door verbonden met de uitvoerbaarheid, met het maken zelf, met het vertalen van een idee naar het werk en uiteindelijk een gebouw. Alles wat is getekend of bedacht of aan verhalen en ideeën is ontwikkeld is volkomen oninteressant waar ze uiteindelijk niet tot uitdrukking komen in het gebouw zelf.  Ontwerpen is niet alleen nadenken  over wat je gaat bouwen en hoe het eruit gaat zien maar ook hoe je dat gaat doen en kijken in de bouw zelf hoe wat is bedacht wordt omgezet in ruimte, materiaal, licht, vorm en techniek. En dat is geen hogere, abstracte, zuiver conceptuele arbeid. Integendeel. Dat is de ervaring van ruimte dat is blijven kijken in het werk en deel zijn van de uitvoering. Als er iemand is die deel moet zijn van het bouwen zelf (de "uitvoering") en het gebouw door en door moet ontdekken en leren kennen is het wel degeen die het bedenkt. Een ontwerper moet dus door en door verbonden zijn met wat hij bouwt en is pas klaar als het bouwproces is afgerond en het gebouw er staat. Dit geldt zelfs voor de meest gestandariseerde bouwmethodes. Tenzij het je natuurlijk worst zal zijn en geen kwaliteitseisen stelt. 

... het is allemaal heel gewoon. Maar waarom dan toch zoveel horror architectuur? Echte tekentafelshit. Of een misschien best aardig ontwerp wat door het materiaalgevoel en de smaak van de aannemer vakkundig om zeep is geholpen. Een ontwerper is natuurlijk net zo goed als zijn opdrachtgever wil gaan. Maar daar alle treurnis aan wijten is te gemakkelijk.
Waarom zo onverschillig of noem het gewoon maar foeilelijk als het voor het zelfde geld ook mooi had gekund? 

Stijl of schaal hebben daar niet eens veel mee te maken. Functioneel en grootschalig bouwen is niet synoniem met slecht bouwen. Hoewel je wel vaak die indruk zou krijgen. Onder verwijzing naar zoiets als de nieuwe zakelijkheid. Terwijl juist de meest ambachtelijke en gevoelige voorbeelden uit die epoche  het vlaggeschip, de iconen zijn geworden van die bouwideologieën. Mies van de Rohe was en is nog steeds voor veel ontwerpers de belangrijkste vertegenwoordiger van die nieuwe zakelijkheid. De uitspraak  "God is in het detail" is van hem. Het detail ontstaat vaak in het werk. De uitvoerder in  nauwe verbinding met het goddelijke... Het detail was  voor hem deel van het geheel en functie was voor hem verder een manier om ongegeneerd met vorm te experimenteren. Wel geserreerd en to the point maar nooit niet gezien. En dat is andere koek dan wat veel "navolgers" er, door  "de stijl"  tot een recept met een groot aantal automatismen te degraderen, van gemaakt hebben.

De markt, het budget en "een ontwerper is net zo goed als zijn opdrachtgever hem de ruimte wil geven" zijn nooit  redenen om beroerd te bouwen. Een beetje ontwerper moet ook en vooral in het belang van de opdrachtgever zijn eisen stellen. Hij zal er hem op iets langere termijn dankbaar voor zijn.

Voorbeelden ter illustratie hoe ontwerp en bouw zich verhouden

Een voorbeeld uit het hbo bouwkunde onderwijs. ja, eh nee meneer. ...er is geen aandacht voor ontwerpen ..  Wij zijn gebonden aan de uitkomsten van een overleg waarin de bouwwereld (= de grote bouwbedrijven) een grote stem heeft. Zij zijn op geen enkele manier geinteresseerd in ontwerpers. Een beetje tekenen leren ze de jonkies wel in de bouw zelf. En er zijn al zoveel werkeloze architecten. Nee, daar doen we niet aan.

Uiit de mond van een constructeur in een bouwteam:  ik lijk verdomme alleen maar goed om de hoeveelheid staal te berekenen die in de kolommen en overspanningen moet worden verwerkt. Mijn inbreng op ander gebied wordt op geen enkele manier serieus genomen. 

Vakmensen zijn makkelijk te vinden. Allrounders die met hart en ziel en medeverantwoording voor het geheel deel nemen aan het bouwproces zijn schaars. Van allrounders vakmensen maken is niet moeilijk, dat doen ze zelf. Van vakmensen allrounders maken lukt vaak niet.

Citaat voorzitter van de BNA (Bond van Nederlands Architecten): De afgelopen periode heeft de architectuur toptijden beleefd. Er is toen ook veel misgegaan. Er is zo ontzettend veel gebouwd dat het ten koste is gegaan van de kwaliteit. In dat opzicht is het een van de positieve effecten van de crisis dat er nu veel minder wordt gebouwd. We kunnen nu de slag maken om dat wat we bouwen wel veel beter te maken.

De effecten van de computer. Periodes waarin vorm van gebouwen bepaald werd door nieuwe software trucjes. 

Teksten van golems die beweren dat we virtueel aan het worden zijn ... Taal en een verhaal om slechte architectuur nog wat status te geven.


Gerelateerde items.
De volgende items zijn meer zijdelings belangrijk voor het onderwerp. Ik zet alleen het item kort neer. Opzetjes om aan te zetten tot reacties. Ook links naar de genoemde onderwerpen zijn welkom.

D e mate van bepaaldheid van een gebouw.

De bepaaldheid van een organisatie vindt zijn uitingsvorm in een gebouw. Het wordingsproces van zo'n gebouw wordt vaak voornamelijk bepaald in een onderhandelingsproces tussen functionarissen. Ofwel mensen die nauw verbonden zijn met de uitvoering van de systeemfuncties van een organisatie. Het resultaat is dan ook vaak een heel bepaald gebouw. Zo'n bepaald gebouw is vaak heel mooi. Staat zo'n gebouw er echter eenmaal dan kan je er niet eenvoudig nog veel aan veranderen. Terwijl je er zeker van kan zijn dat de wereld (de culturele, economische, sociale, technische en elke andere denkbare context) verandert. Het flexibele gebouw en het denken over het flexibele gebouw is in Nederland nooit echt van de grond gekomen. Rietveld ontwierp (Rietveld academie Amsterdam) verplaatsbare wanden waardoor de maten van ruimtes verandert konden worden. Dat bleek erg waardevol en daarvan wordt nog steeds dankbaar gebruik gemaakt. Het gebouw blijft waardevol en aansluiten op de veranderende functies. Een recente uitbreiding naast het hoofdgebouw bleek door de bepaaldheid van het ontwerp al direct na oplevering niet te voldoen. Het gerenommeerde architectenbureau bleek (evenals de directie van de academie) niets maar dan ook niets gesnapt te hebben van de kwaliteiten van het bestaande gebouw en impliciet van de waarde van het gedachtengoed van Rietveld.

Vinex-wijken zijn in opzet vaak zo strak gericht op een bepaalde doelgroep en een bepaalde functie dat zodra de vraag verandert de kans groot is dat het gebouwde al snel niet meer voldoet aan de vraag. Ook de enorme leegstand aan kantoren en andere bedrijfsruimte heeft alles te maken met rigide neerzetten van gebouwen met een bepaalde functie zonder visie op mogelijk breder gebruik. Alles wordt strak in het pak ontworpen en elke verandering in de organisatie maakt dan al snel dat het gebouw niet meer past.

Interessant is zich te realiseren dat “eigenheid en karaktervol” vaak wordt geassocieerd met de toekenning van een andere functie dan de oorspronkelijke. (School wordt woonruimte, fabriek restaurant, woonhuis winkel, werkplaats kantoor e.d.). Een goed en karaktervol gebouw laat zich vaak pas in het gebruik kennen.

Het heeft ook alles te maken met duurzaamheid. Nadenken over hergebruik bestaande gebouwen wordt dan opeens heel belangrijk. 

M ooi bouwen is duurzaam bouwen.

Een bijzonder gebouw wordt niet snel gesloopt. Een anoniem gebouw wordt snel afgedankt en  verwisseld  voor een ander gebouw. Terwijl bij een karaktervol gebouw de gebruiker eerder geneigd is te investeren. Het is niet slim te investeren in een anoniem gebouw.

Je kan heel goed karaktervol bouwen zonder de functionaliteit van een gebouw uit het oog te verliezen.

Doelgericht, functioneel, flexibel (makkelijk aan te passen aan veranderend gebruik) èn karaktervol  bouwen is belangrijk voor de waarde van een gebouw op langere termijn..... heeft dus alles te maken met duurzaam bouwen.

Veel te gemakkelijk worden gebouwen soms gesloopt .... Het is vaak ook voor de gemakkelijkste weg kiezen. Een afgedankt gebouw een nieuw leven gunnen, vergt aanzienlijk meer inventiviteit en creativiteit dan iets compleet nieuws ontwerpen. Maar daar staat tegenover dat je ook dingen cadeau krijgt bij een bestaand gebouw, zoals sfeer en karakter of een solide constructie. Bovendien is er grote behoefte aan. Veel mensen vinden een gebouw dat al een geschiedenis heeft, interessanter en aangenamer dan nieuwbouw.”

Een prachtig en Groen! Nieuw! gebouw neerzetten zonder dat er goed is nagedacht over het mogelijke hergebruik van het oude gebouw heeft niets met Groen! en Eco! te maken maar met public relations overwegingen.
Ook en juist bij herbestemming van gebouwen zou er meer gedacht moeten worden aan flexibilisering en verduurzaming van een  gebouw dan opnieuw een gebouw volledig om te zetten naar een andere functie.


B udget.

Behalve beperking kan budget ook uitdaging zijn:
Eenvoudige (en goedkope) oplossingen kunnen zomaar ook nog eens erg goed en mooi zijn.

De ultieme ontwerpersdroom is het vinden van de mooiste, beste en goedkoopste oplossing.

Budget is nooit een motief om beroerd te bouwen.

G ebouw en gebruiker.

 ... je moet er niet alleen prèttig wonen, lèkker werken, met plezier naar binnen lopen, blij naar kijken maar ook met een beetje trots in leven. Omdat jij t bouwde, `t jouw ding is.

... het ontwerp is pas af waar de gebruiker zich de ruimte eigen kan maken, haar eigen interpretatie aan de ruimte kan geven, … ruimte voor ...ruimte geven ... letterlijk en figuurlijk de ruimte maken..ruimte aan hen is ... de ruimte krijgen.

F ocus.

een bouwproces is vaak ingewikkeld. Het is belangrijk dat iedereen die deelneemt aan het proces focust. Alle deelbelangen formuleren rondom hetzelfde. Een goed gebouw. De rest is bijzaak.

Daardoor ontstaat ruimte om ook af te dwalen. Het toeval toelaten. 

Je bent snel meer bezig met de voorwaarden (de vormgeving van het gesprek tussen de verschillende actoren in het bouwproces,bestemmingsplannen, beleidskader, inspraak, bouwverordeningen,bouwaanvraag, duurzaamheid, energieplan, geluid, bodem, subsidies en heffingen, budget, techniek, ...) dan met het bouwen van ...  een gebouw!


T echniek

is ondergeschikt aan wat je wil en aan de situatie en de eisen die gesteld worden. Een gekozen techniek en de manier waarop je die techniek gebruikt is vaak bepalend voor de vorm. Het kiezen van een techniek is dan dus een middel om vorm te geven.Techniek is geen eng statisch ding om over te laten aan vakmensen die weten hoe het hoort. Techniek is niet meer dan een manier, een verzameling trucjes en kennis en ervaring. Weten hoe het hoort is het tegenovergestelde van ontwerpen. Je de goede vragen stellen, bedenken, onderzoeken, vergelijken, uitproberen in de bouw, het blijven kijken en vorm geven is even belangrijk als kennis en ervaring en expertise.

Goed bouwen is ontwerpend bouwen. Je kiest dus niet alleen een techniek bij wat je wil maar misbruikt en mishandelt die techniek net zolang tot er een nieuwe techniek is die past bij wat je wil.

Veel vormgeving in de bouw wordt bepaald door techniek. Dat kan heel mooi zijn. Maar vaak zie je dat de vormgeving is overgenomen door de techniek. En dat kan er beroerd uitzien.


P rojecten ...

De mensen die samenwerken aan een project moeten zich niet alleen verantwoordelijk weten voor hun eigen werk maar moeten ook op de schaal van het totaal van het project betrokken en verantwoordelijk zijn.

Projecten waarbij alle partijen samenwerken en zich verantwoordelijk voelen gedurende het gehele bouwproces bleken achteraf beter binnen het budget en de gestelde termijnen en de gestelde doelen uitvoerbaar dan projecten die op te grote afstand werden aangestuurd.

Hoe groter de afstand tot het project hoe sneller het deelbelang gesteld wordt boven het belang van het project.

De organisatie zo inrichten dat er ruimte is om het ontwerp in de bouw  te ontwikkelen. Net als de relatie tussen ontwerp en bouw is ook dat  een organisch proces. Op elk niveau. Een samenspraak. Groeiend inzicht. Tussen ontwikkelaar en gebruiker, architect en opdrachtgever, private en publieke eisen.

D e overheid

De overheid is .... ???  .... regelgeving, stroperige besluitvorming, politiek, derde macht, achter de feiten aanhobbelen, te gevoelig voor gevestigde belangen, ...

Moet geïnspireerd richting geven aan de plannen voor een gebied.

Mensen als Adri Duyvestein, bestuurder, Almere. Uitgeven zelfbouwkavels.

Een kader scheppen waarin dat kan gaan gebeuren.

Niet alleen het obligate praatje over de balans tussen wonen, werken, voorzieningen , wegen en landschap maar ook het aanwijzen van een inspirator en richtinggever. Niet de levendigheid, de ziel, de kwaliteit van een plek in handen geven van uiteindelijk en noodzakelijk toch altijd commerciële ontwikkelaars en mannen van woningbouwcorporaties. Ruimte voor het proces en groeiend inzicht in plaats van doortastend lijnen trekken op kaarten, gelikte computeranimaties en regelgeving als enig en eng kader.


Bouwonderwijs aansturing niet door bouwbedrijven maar op inhoud. Over differentiëring in het onderwijs.

Hergebruik gebouwen  stimuleren door bijvoorbeeld statiegeld op oude gebouwen

Regelspeurders op zoek naar regelgeving die niet werkt, elkaar tegenwerken, overbodig zijn of fout of ontbreken.

Botsen  private en publieke belang bij schaalverkleining en differentiëring:

Schaalverkleining klinkt goed. Maar schaalverkleining is bijvoorbeeld ook vragen naar hoe we met onze (schaarse) ruimte omgaan. Iedereen wil in plaats van op drie hoog achter een flinke lap grond en een lekker groot  en vrijstaand huis en vlakbij de stad. Het private en publieke belang botsen. Schaalverkleining kan vaak domweg niet. Om dat voor elkaar te krijgen zouden we moeten ingrijpen op veel grotere schaal en dat doen we niet.

De daken van de bedrijfsgebouwen op al die bedrijfsterreinen zouden ruimte kunnen bieden aan zoveel penthouses dat veel van de huidige plannen voor de bouw van nieuwe Vinex-wijken overbodig zouden worden.

De functie van een plek kan je vastleggen. Het gebruik zou je in veel gevallen echter vrij kunnen geven. Bijvoorbeeld voor wonen in directe omgeving van een boerderij. Gevolg alleen is dan wel dat iemand die gaat wonen naast een boerderij in een gebied met een agrarische functie niet moet zeuren over stankoverlast.

P lek.

De waarde van een gebouw wordt ook voor een belangrijk gedeelte bepaald door de plek. Hoe je omgaat met de mogelijkheden van een plek en hoe het gebouw een relatie met die plek aangaat is van groot belang. Hoe je een gebouw ondergeschikt maakt aan een plek?

Grootschalige bouw vernietigt vaak historie en plek. Een opdracht om 10.000 woningen neer te zetten. Dat te ontwerpen...  Masterplannen moeten verboden worden. Masterplannen moeten groeien. Dat is inderdaad even duurder. Maar voorkomt dat binnen decenia de boel weer plat kan.

Een voorbeeld.  Een fantastische plek: de IJoever Amsterdam centrum, oude gebouwen, water, uitzicht. Een plek met een fantastische potentie. Na het muziekgebouw en de terminal: de waterkant dichtgezet, de bestaande gebouwen ingebouwd, geen differentiatie in hoogte, en rooilijn. Knap hoe je zoiets beroerds kan maken van zo'n mooie plek. Tochtgatarchitectuur.


M oderne architectuur


Wat achteraf belangwekkend zou zijn lijkt vaak vooral door de tijd en het toeval gedicteerd.

Modern is een erg tijdelijk begrip. Het veronderstelt ook een niet te stuiten progressie, ontwikkeling, vooruitgang.

...traag voortgaan, relatie techniek, natuur ...

Het is nu geen tijd voor nieuwe bouwideologieën. Belang differentiatie. Niet een norm. Enige norm is veelnormigheid. Eigenheid. Veelvormigheid. Als onstaan in de tijd. Jargon verbieden: "Stedelijk weefsel".

Votief in tempelvorm 10e eeuw v. C Argos Heraion

2x "moderne architectuur" Babylon 7e eeuw v Christ. Hangende tuinen (info wordt zichtbaar als muis boven plaatje).

Architectuur die zich moderne architectuur noemt.

Vervelend, bedacht, net moderne architectuur.

Architectuur die zich afficheert als Moderne Architectuur: bedacht, niet gezien, gelikt, concept, trucje, gadget, gedateerd, maniëristisch ... Net slechte kunst.

Ik heb mij beperkt tot relatie bouw en ontwerp (het maken en het bedenken) en daarbinnen heb ik mij dan nog eens beperkt tot de verbouw, de kleinere niet seriematige bouw. Het abstracte discours over Het Ontwerpen of hoe je stenen stapelt was hier niet aan de orde. Ik heb geprobeerd klein te maken (wat eigenlijk groot is) om het hogere Ontwerpen en het hersenloos stenen stapelen weer bij elkaar te krijgen. Ofwel het bouwen op maat. Lekker bouwen, mooi bouwen, samen bouwen, betaalbaar bouwen.